ŁUNACZARSKI A n a t o l i j W a s i l j e w i c z, ur. 11 (23) XI 1875 Połta-wa, zm. 26 XII 1933 Menton (Francja), teoretyk sztuki, krytyk literacki, eseista, dramatopisarz. Studiował filozofię na uniwersytecie w Zurychu. Od 1895 brał udział w ruchu socjaldemokratycznym. Uczestnik rewolucji 1905. Będąc członkiem partii bolszewików w wielu kwestiach różnił się od W. Lenina: łączył marksizm z ideami empiriokrytycyzmu, był promotorem teorii "bogotwórstwa" oraz wyznawcą syndykalizmu rewolucyjnego. W 1908-17 należał do frakcji SDPRR "Wpieriod". Więziony i zsyłany przez władze carskie, przebywał też na emigracji. Po przewrocie październikowym wszedł w skład rządu radzieckiego jako ludowy komisarz oświaty, sprawując to stanowisko do 1929. Jako teoretyk sztuki i krytyk literacki zadebiutował artykułem Rosyjski Faust (Russkij Faust, 1902) na łamach czasopisma "Woprosy Fiłosofii i Psichołogii". W 1902-17 opublikował ok. 400 rozpraw i artykułów z zakresu estetyki, literatury, teatru i sztuk plastycznych, z których część wydał w zb.: Etiudy kriticzeskije i polemiczeskije (1905, Szkice krytyczne i polemiczne), Otkli/d żyzni (1906, Odgłosy życia). Swoje prace zamieszczał w czasopismach takich, jak "Kijewskaja Mysi", "Obrazowanije", "Prawda", "Russkaja Mysi", "Sowriemien-nyj Mir". Najcelniejsze z nich od strony teoretycznej i interpretacyjnej to: Osnowy pozitiwnoj estietiki (1904, Podstawy estetyki pozytywnej), Barbarzyńcy. Nowa sztuka Maksyma Gorkiego (Warwary. Nowaja p'jesa M. Gorkogo, 1906), K zwiozdam. Nowaja drama L. Andriejewa (1906, Ku gwiazdom. Nowy dramat L. Andriejewa), O sztuce i rewolucji (Ob iskusstwie i riewolucyi, 1906), Zadania socjaldemokratycznej twórczości artystycznej (Zadaczi socyał-diemokraticzeskogo chudożestwiennogo tworczestwa, 1907). Propagował model literatury rozumianej szeroko jako "kondensacja życia", przesiąkniętej "aktywnością" i "afirmatywnością", które są - w jego przekonaniu - podstawą formowania się emocji estetycznych. W swych analizach podkreślał znaczenie podmiotu twórczego, absolutyzował romantyczny typ pisarstwa, uznawał istnienie immanentnych praw literatury. W praktyce teoretycznolite-rackiej łączył elementy biologizmu i psychologizmu z socjologizmem, odwoływał się do koncepcji R. Avenariusa, A. Granta i F. Nietzschego sądząc, iż wzbogacą one problematykę literaturoznawstwa marksistowskiego. Po rewolucji październikowej jako rzecznik i ralizator polityki kulturalnej państwa odegrał doniosłą - teoretyczną i organizacyjną - rolę w kształtowaniu się radzieckiego modelu kultury socjalistycznej. Jego twórczość krytyczna miała charakter uniwersalny, dotyczyła bowiem wielu dziedzin sztuki i kultury. Uczestniczył aktywnie w dyskusjach literackich lat 20. i pocz. 30. o literaturze proletariackiej, "współwędrowcach", formalizmie, wulgarnym socjologizmie, realizmie socjalistycznym, twórczości M. Gorkiego, W. Majakowskiego i M. Szołochowa, stojąc na pozycji marksizmu i zajmując stanowisko nacechowane umiarem ideologicznym. Rozwijał koncepcję "realizmu socjalnego". W końcu życia walczył o wprowadzenie ogólnofilozoficznej i metodologicznej myśli W. Lenina do literaturoznawstwa. Wydał ponad dwadzieścia monografii i zbiorów esejów, np. Tieatr i riewolucyja (1924, Teatr a rewolucja), Oczerki marksistskoj tieorii iskusstw (1926, Szkice z marksistowskiej teorii sztuki),
o Tołstom (1928, O Tołstoju). Opublikował artykuły o A. Mickiewiczu, E Chopinie, J. Styce, B. Jasieńskim. Pełnił szereg funkcji: był współprzewodniczącym Proletkultu, redaktorem wielu pism literackich, członkiem redakcji Encyklopedii literackiej, dyrektorem Instytutu Literatury i Języka Akademii Komunistycznej, dyrektorem Instytutu Literatury Rosyjskiej AŃ ZSRR (Puszkinskij Dom) w Leningradzie (1931-33), kierownikiem Katedry Literatury w Instytucie Czerwonej Profesury i in. Poświęcał się też twórczości artystycznej, pisał wiersze oraz dramaty, m.in. Korolewskij bradobńej (1906, Fryzjer królewski), Faust i gorod (1918, Faust
i miasto), Kancleri slesar'(1921, Kanclerz i ślusarz).
